Son dönemde okullarda yaşanan saldırılar, pek çoğumuzun aklına aynı soruyu getirdi: Bir çocuk nasıl bu hale gelir?
Bir çocuk bir sabah uyanıp şiddete başvurmaya karar vermez. Güncel bilimsel literatür, ergenlikte görülen şiddet davranışını tek bir nedenle değil; genetik, nörogelişimsel ve çevresel etkenlerin etkileşimiyle açıklamaya çalışıyor. Bu yazıda bu etkenleri ve, belki de en önemlisi, koruyucu etkenleri ele alıyorum.
Not: Bu yazıda yaşanan olaylara isim ya da ayrıntı vererek değinmiyorum. Araştırmalar, saldırganı öne çıkaran haberlerin taklit riskini artırabileceğini düşündürüyor.
1. Genetik yatkınlık: kader değil, eğilim
Elli bir ikiz ve evlat edinme çalışmasını kapsayan bir meta-analiz, antisosyal davranıştaki bireysel farklılıkların yaklaşık yüzde kırkını genetik etkilerle ilişkilendiriyor (Rhee ve Waldman, 2002). Ancak bu bulgu bir kaderden çok bir yatkınlığa işaret ediyor.
Bunun en çarpıcı örneklerinden biri MAOA geni üzerine yapılan çalışmalar. Yeni Zelanda’da çocukları doğumdan itibaren izleyen bir çalışma, bu genin düşük aktiviteli biçimini taşıyan çocuklarda antisosyal davranış riskinin özellikle çocukluk çağı istismarıyla birlikte belirginleştiğini gösterdi (Caspi ve ark., 2002). Sonraki çalışmaları bir araya getiren meta-analiz de bu gen-çevre etkileşimini destekliyor (Byrd ve Manuck, 2014). Yani gen, ancak çevreyle buluştuğunda etkisini gösterebiliyor.
2. Beyin gelişimi: yapım aşamasında bir fren sistemi
Beyin görüntüleme çalışmaları, dürtü kontrolü, planlama ve sonuçları öngörme gibi işlevlerle ilişkili prefrontal bölgelerin olgunlaşmasının yirmili yaşlara dek sürdüğünü düşündürüyor (Gogtay ve ark., 2004). Ergenlikte ise ödül ve duygu sistemleri daha erken olgunlaştığı için, duygusal tepkiler ile bunları düzenleyen sistemler arasında geçici bir dengesizlik oluşabiliyor (Casey, Jones ve Hare, 2008).
Bu, ergenlerin neden zaman zaman dürtüsel davranabildiğini açıklamaya yardımcı olsa da tek başına şiddeti açıklamaz; ancak çevresel risklerle birleştiğinde önemli bir zemin oluşturabilir.
3. Çevresel etkenler
Çevresel düzeyde şu deneyimler, ilerleyen yıllarda artmış şiddet riskiyle ilişkili bulunuyor:
- İstismar ve ihmal: Çocukluk çağında istismar ve ihmale uğramanın, ileride şiddet davranışı riskini artırabildiği uzun süredir bilinen bir bulgu (Widom, 1989).
- Birden fazla olumsuz çocukluk yaşantısı: Olumsuz çocukluk yaşantılarının sayısı arttıkça, şiddet dahil pek çok sağlık ve davranış sorununun riski artıyor (Hughes ve ark., 2017).
- Akran zorbalığı: Boylamsal çalışmaları birleştiren bir meta-analiz, okulda zorbalık yapmanın ve zorbalığa uğramanın ileride şiddet davranışıyla ilişkili olduğunu gösteriyor (Ttofi, Farrington ve Lösel, 2012).
Umut veren bulgu: Risk, kader değildir
Yine de şunu vurgulamak çok önemli: İstismara uğrayan çocukların büyük çoğunluğu şiddet davranışı geliştirmiyor (Widom, 1989). Psikolojide “sıradan büyü” olarak adlandırılan dayanıklılık süreçleri, pek çok çocuğun zorlu koşullara rağmen sağlıklı biçimde gelişebildiğini gösteriyor (Masten, 2001).
Bir çocuğu çoğu zaman koruyan şey, onu gerçekten gören tek bir istikrarlı yetişkindir.
Koruyucu etkenler: Ne yapılabilir?
Bu kadar ciddi sonuçları olabilecek bir süreci önlemek mümkün olabilir. Araştırmaların öne çıkardığı koruyucu etkenler şunlar:
- Destekleyici bir ebeveynle güvenli ilişki: Sıcak, tutarlı ve sınırları net bir ebeveynlik, en tutarlı koruyucu etkenlerden biri (Lösel ve Farrington, 2012). Erken dönem aile ve ebeveyn eğitimi programlarının antisosyal davranışı azaltabildiği de meta-analizlerle gösterilmiştir (Piquero ve ark., 2016).
- Okulla güçlü bir bağ: Çocuğun okulda kendini ait hissetmesi ve en az bir öğretmenle olumlu ilişki kurması koruyucu olabilir.
- Duygu düzenleme becerilerinin erken yaşta desteklenmesi: Okul temelli sosyal-duygusal öğrenme programlarının davranış sorunlarını azaltabildiği gösteriliyor (Durlak ve ark., 2011).
- Zamanında profesyonel destek: Çocuğunuzda öfke patlamalarında artış, içe kapanma, şiddet içerikli ifadelerde artış ya da arkadaş çevresinde ani değişiklikler fark ederseniz bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanına danışmaktan çekinmeyin.
Değişiklikleri fark edin. Konuşun. Gerekirse destek alın.
Kaynaklar
- Byrd, A. L., & Manuck, S. B. (2014). MAOA, childhood maltreatment, and antisocial behavior: Meta-analysis of a gene–environment interaction. Biological Psychiatry, 75(1), 9–17. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2013.05.004
- Casey, B. J., Jones, R. M., & Hare, T. A. (2008). The adolescent brain. Annals of the New York Academy of Sciences, 1124(1), 111–126. https://doi.org/10.1196/annals.1440.010
- Caspi, A., McClay, J., Moffitt, T. E., Mill, J., Martin, J., Craig, I. W., Taylor, A., & Poulton, R. (2002). Role of genotype in the cycle of violence in maltreated children. Science, 297(5582), 851–854. https://doi.org/10.1126/science.1072290
- Durlak, J. A., Weissberg, R. P., Dymnicki, A. B., Taylor, R. D., & Schellinger, K. B. (2011). The impact of enhancing students’ social and emotional learning: A meta-analysis of school-based universal interventions. Child Development, 82(1), 405–432. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01564.x
- Gogtay, N., Giedd, J. N., Lusk, L., Hayashi, K. M., Greenstein, D., Vaituzis, A. C., Nugent, T. F., III, Herman, D. H., Clasen, L. S., Toga, A. W., Rapoport, J. L., & Thompson, P. M. (2004). Dynamic mapping of human cortical development during childhood through early adulthood. Proceedings of the National Academy of Sciences, 101(21), 8174–8179. https://doi.org/10.1073/pnas.0402680101
- Hughes, K., Bellis, M. A., Hardcastle, K. A., Sethi, D., Butchart, A., Mikton, C., Jones, L., & Dunne, M. P. (2017). The effect of multiple adverse childhood experiences on health: A systematic review and meta-analysis. The Lancet Public Health, 2(8), e356–e366. https://doi.org/10.1016/S2468-2667(17)30118-4
- Lösel, F., & Farrington, D. P. (2012). Direct protective and buffering protective factors in the development of youth violence. American Journal of Preventive Medicine, 43(2, Suppl. 1), S8–S23. https://doi.org/10.1016/j.amepre.2012.04.029
- Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.227
- Piquero, A. R., Jennings, W. G., Diamond, B., Farrington, D. P., Tremblay, R. E., Welsh, B. C., & Reingle Gonzalez, J. M. (2016). A meta-analysis update on the effects of early family/parent training programs on antisocial behavior and delinquency. Journal of Experimental Criminology, 12(2), 229–248. https://doi.org/10.1007/s11292-016-9256-0
- Rhee, S. H., & Waldman, I. D. (2002). Genetic and environmental influences on antisocial behavior: A meta-analysis of twin and adoption studies. Psychological Bulletin, 128(3), 490–529. https://doi.org/10.1037/0033-2909.128.3.490
- Ttofi, M. M., Farrington, D. P., & Lösel, F. (2012). School bullying as a predictor of violence later in life: A systematic review and meta-analysis of prospective longitudinal studies. Aggression and Violent Behavior, 17(5), 405–418. https://doi.org/10.1016/j.avb.2012.05.002
- Widom, C. S. (1989). The cycle of violence. Science, 244(4901), 160–166. https://doi.org/10.1126/science.2704995
Sık sorulan sorular
Şiddet davranışı genetik midir?
Genetik etkiler bir yatkınlık oluşturabilir, ancak belirleyici değildir. İkiz ve evlat edinme çalışmalarının meta-analizi, antisosyal davranıştaki farklılıkların yaklaşık yüzde kırkını genetik etkilerle ilişkilendirir; geri kalanı çevresel etkenlerle açıklanır ve genler çevreyle etkileşim içinde çalışır.
Ebeveynler şiddet riskini azaltmak için ne yapabilir?
Destekleyici ve tutarlı bir ebeveyn-çocuk ilişkisi, okulla güçlü bir bağ, duygu düzenleme becerilerinin erken yaşta desteklenmesi ve gerektiğinde zamanında profesyonel destek alınması koruyucu etkenler olarak öne çıkıyor. Erken dönem aile ve ebeveyn eğitimi programlarının da antisosyal davranışı azaltabildiği gösterilmiştir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112’yi arayın.
